అంతర్-రాష్ట్ర జల వివాదాల పరిష్కారానికి సహకార నమూనా

సందర్భం:

• అంతర్-రాష్ట్ర జల వివాదాలను పరస్పర సహకారం, సకాలంలో అనుమతులు మంజూరు చేయడం మరియు అత్యాధునిక సాంకేతిక ఆధారిత పర్యవేక్షణ ద్వారా పరిష్కరించుకోవాలని ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ రాష్ట్రాలకు పిలుపునిచ్చారు.

ప్రగతి (PRAGATI) సమావేశం మరియు మౌలిక వసతుల సమీక్ష:

• ప్రాజెక్టుల సమీక్ష: ఈ 51వ ఉన్నత స్థాయి సమావేశంలో 9 రాష్ట్రాలకు విస్తరించి ఉన్న రైల్వేలు, విద్యుత్ మరియు రహదారి రంగాలకు చెందిన 7 అత్యంత కీలకమైన మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల పురోగతిని ప్రధానమంత్రి సమీక్షించారు.
• వ్యయ నియంత్రణ: ప్రాజెక్టుల అమలులో జరిగే జాప్యం వల్ల కేవలం నిర్మాణ వ్యయం (Cost Escalation) పెరగడమే కాకుండా, సామాన్య పౌరులకు అందాల్సిన నిత్యావసర సదుపాయాలు సకాలంలో అందకుండా పోతాయని ప్రధాని ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.

జల వనరుల యాజమాన్యం మరియు నమూనా ప్రాజెక్టులు:

• కేన్-బెత్వా నమూనా: అంతర్-రాష్ట్ర జల వివాదాల పరిష్కారానికి మరియు ఉమ్మడి ప్రయోజనాలకు కేన్-బెత్వా నదీ అనుసంధాన ప్రాజెక్టు ఒక రోల్ మోడల్‌గా నిలవాలని ప్రధాని సూచించారు.

సుస్థిర జల భద్రత: దీర్ఘకాలిక జల భద్రతను నిర్ధారించడానికి నదీ అనుసంధానం, నీటి సంరక్షణ, భూగర్భ జలాల రీఛార్జ్ మరియు సమర్థవంతమైన నీటిపారుదల (Efficient Irrigation) విధానాలను ఒకే గొడుగు క్రిందికి తెస్తూ సమీకృత పద్ధతిలో (Integrated Manner) రాష్ట్రాలు ప్రత్యేక ప్రణాళికలు రూపొందించాలని పిలుపునిచ్చారు.

అంతర్-రాష్ట్ర జల వివాదాల రాజ్యాంగ నిబంధనలు:

• భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 262 ప్రకారం, అంతర్-రాష్ట్ర నదులు లేదా నదీ లోయల నీటి వినియోగం, పంపిణీ లేదా నియంత్రణకు సంబంధించిన ఏవైనా వివాదాలను పరిష్కరించడానికి చట్టాలు చేసే అధికారం పార్లమెంట్‌కు ఉంది.
• దీని ఆధారంగానే కేంద్ర ప్రభుత్వం అంతర్-రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం, 1956 (Inter-State River Water Disputes Act) ను తీసుకువచ్చింది. దీని కింద కృష్ణా, గోదావరి, కావేరి వంటి నదీ జలాల పంపిణీ కొరకు ప్రత్యేక ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేస్తారు.

కేన్-బెత్వా నదీ అనుసంధాన ప్రాజెక్టు:

• ఇది భారతదేశపు మొట్టమొదటి ప్రధాన నదీ అనుసంధాన (River Interlinking) ప్రాజెక్టు.
• మధ్యప్రదేశ్‌లోని కేన్ నది నుండి మిగులు నీటిని ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని కరవు పీడిత బుందేల్‌ఖండ్ ప్రాంతంలో ప్రవహించే బెత్వా నదికి తరలించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. ఇది రెండు రాష్ట్రాల మధ్య సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తికి నిదర్శనంగా నిలిచింది.

ప్రగతి (PRAGATI) వేదిక ప్రాధాన్యత:

• PRAGATI అనగా ‘Pro-Active Governance And Timely Implementation’ (క్రియాశీల పరిపాలన మరియు సకాలంలో అమలు). దీనిని 2015 లో ప్రారంభించారు.
• ఇది కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యదర్శులు మరియు రాష్ట్రాల ప్రధాన కార్యదర్శులను ఒకే వేదికపైకి తెచ్చే ఒక మల్టీ-మోడల్ ప్లాట్‌ఫారమ్.
• అత్యాధునిక ఐసీటీ (ICT) సాంకేతికత, ఉపగ్రహ చిత్రాలు మరియు డిజిటల్ డేటా ఆధారంగా పెండింగ్ ప్రాజెక్టుల అడ్డంకులను తొలగించడానికి ఈ వేదిక అద్భుతంగా పనిచేస్తుంది.