సందర్భం
ఎన్నికల ఫలితాల అనంతరం ఏ రాజకీయ పార్టీకి స్పష్టమైన మెజారిటీ రాని పరిస్థితుల్లో ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు ఎవరిని ఆహ్వానించాలనే విషయంలో గవర్నర్ల పాత్ర ఇటీవల తీవ్ర వివాదాస్పదంగా మారుతోంది. తమిళనాడు అసెంబ్లీ ఎన్నికల ఫలితాల నేపథ్యంలో అతిపెద్ద పార్టీని కాదని, ముందస్తుగా మెజారిటీ నిరూపణకు మద్దతు లేఖలు అడగడం వంటి పరిణామాలు గవర్నర్ల విచక్షణాధికారాలు, రాజ్యాంగబద్ధమైన వారి విధులపై దేశవ్యాప్తంగా పెద్ద ఎత్తున చర్చకు దారితీశాయి.
భారత పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో రాష్ట్ర స్థాయిలో గవర్నర్ పదవి అత్యంత కీలకమైనది. ఎన్నికల తర్వాత ప్రభుత్వ ఏర్పాటు ప్రక్రియలో రాజ్యాంగబద్ధంగా, నిష్పక్షపాతంగా వ్యవహరించాల్సిన గురుతర బాధ్యత గవర్నర్పై ఉంటుంది. కానీ దశాబ్దాలుగా అనేక రాష్ట్రాల్లో ప్రభుత్వ ఏర్పాటు సమయంలో గవర్నర్లు తమ విచక్షణాధికారాలను దుర్వినియోగం చేస్తున్నారనే విమర్శలు బలంగా వినిపిస్తున్నాయి. ప్రజల తీర్పును గౌరవించకుండా, కొన్ని రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం రాజ్యాంగ నిబంధనలను, దశాబ్దాలుగా వస్తున్న ప్రజాస్వామ్య సంప్రదాయాలను పక్కనబెడుతున్న సంఘటనలు వ్యవస్థల పట్ల ప్రజలకు ఉన్న నమ్మకాన్ని సడలిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా సంకీర్ణ ప్రభుత్వాల శకంలో, హంగ్ అసెంబ్లీలు ఏర్పడినప్పుడు గవర్నర్ల నిర్ణయాలు రాజ్యాంగ స్ఫూర్తికి విరుద్ధంగా ఉంటున్నాయనేది ప్రధాన ఆరోపణ.
గవర్నర్ల విచక్షణాధికారాలు వివాదాలు
- ఎన్నికల ఫలితాల తర్వాత ఏ పార్టీకి సంపూర్ణ మెజారిటీ రానప్పుడు, సభలో అత్యధిక స్థానాలు సాధించిన అతిపెద్ద పార్టీని లేదా ఎన్నికల ముందు ఏర్పడిన కూటమిని ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు ఆహ్వానించడం అత్యంత ప్రాథమికమైన ఆనవాయితీ.
- కానీ అనేక సందర్భాల్లో గవర్నర్లు ఈ ప్రజాస్వామ్య సంప్రదాయాన్ని విస్మరించి, తమకు అనుకూలమైన నిర్ణయాలు తీసుకుంటూ రాజ్భవన్లను రాజకీయ వేదికలుగా మారుస్తున్నారు.
- సరిపడా బలం లేని పక్షాలను ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు పిలవడం, తగిన సంఖ్యాబలం ఉన్న అతిపెద్ద పార్టీ నాయకుడిని ముందుగా సంతకాలతో కూడిన మద్దతు లేఖలు తీసుకురావాలని ఒత్తిడి చేయడం పూర్తిగా రాజ్యాంగ విరుద్ధమైన చర్య.
గవర్నర్ బాధ్యత కేవలం సభలో విశ్వాసం పొందగలిగే సామర్థ్యం ఉన్న నాయకుడిని గుర్తించి ఆయన చేత ప్రమాణ స్వీకారం చేయించడమే తప్ప, శాసనసభ్యుల లెక్కలు తేల్చే గణాంక అధికారిగా వ్యవహరించకూడదు.
చారిత్రక తీర్పులు కమిషన్ల సిఫార్సులు
- సర్కారియా, వెంకటాచలయ్య, పూంఛీ వంటి అత్యున్నత కమిషన్లు ప్రభుత్వ ఏర్పాటులో గవర్నర్లు అనుసరించాల్సిన ప్రాధాన్యతా క్రమాన్ని స్పష్టంగా నిర్దేశించాయి.
- అత్యధిక స్థానాలు సాధించిన పార్టీకి లేదా ఎన్నికల ముందు ఏర్పడిన కూటమికి ప్రభుత్వ ఏర్పాటులో తొలి అవకాశం ఇవ్వాలని ఈ కమిషన్లు అన్నీ ఏకగ్రీవంగా ప్రభుత్వాలకు సూచించాయి.
- గోవా, మణిపూర్, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర వంటి రాష్ట్రాల్లో ఈ కమిషన్ల సిఫార్సులను, ప్రజాస్వామ్య సంప్రదాయాలను పక్కనపెట్టి తక్కువ సంఖ్యాబలం ఉన్న పార్టీలకు అవకాశం ఇచ్చిన చారిత్రక ఉల్లంఘనలు అనేకం ఉన్నాయి.
- ఎస్.ఆర్. బొమ్మై, రామేశ్వర్ ప్రసాద్ తదితర కేసుల్లో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పుల ప్రకారం బలాబలాల నిరూపణకు రాజ్భవన్లు వేదికలు కాకూడదని, మెజారిటీని కేవలం శాసనసభలోనే నిరూపించుకోవాలని న్యాయస్థానాలు కుండబద్దలు కొట్టాయి.
మైనారిటీ ప్రభుత్వాలు విశ్వాస పరీక్ష
- భారత రాజకీయ చరిత్రలో మైనారిటీ ప్రభుత్వాలు ఏర్పడటం, సభలో మెజారిటీ నిరూపించుకుని సుదీర్ఘకాలం పాలన సాగించడం కొత్తేమీ కాదు.
- గతంలో పీవీ నరసింహారావు, అటల్ బిహారీ వాజ్పేయి, దేవెగౌడ, ఐ.కె. గుజ్రాల్, మన్మోహన్ సింగ్ వంటి ఉద్దండులైన నాయకులు మైనారిటీ ప్రభుత్వాలకు నాయకత్వం వహించిన చరిత్ర మన కళ్ల ముందు ఉంది.
- ప్రభుత్వ మెజారిటీని లేదా మనుగడను నిర్ధారించే ఏకైక చట్టబద్ధమైన వేదిక శాసనసభ మాత్రమేనని రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 164(2) స్పష్టంగా తెలియజేస్తోంది.
- ప్రమాణ స్వీకారానికి ముందే శాసనసభ్యుల మద్దతు లేఖలు తీసుకురావాలని నిబంధన విధించడం ఏ రాజ్యాంగంలోనూ లిఖించబడి లేదు. ఇది కేవలం కొందరు గవర్నర్లు సృష్టించుకున్న విధానం మాత్రమే.
- విశ్వాస పరీక్ష కోసం అత్యంత తక్కువ గడువు విధించడం లేదా హడావిడిగా బలపరీక్షకు ఆదేశించడం వల్ల శాసనసభ్యుల కొనుగోళ్లకు, అనైతిక ఫిరాయింపులకు పరోక్షంగా ప్రోత్సాహం ఇచ్చినట్లు అవుతుంది.
వ్యవస్థాగత మార్పుల ఆవశ్యకత ప్రజాస్వామ్య పరిరక్షణ
- ప్రస్తుత రాజకీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలో గవర్నర్ల నియామకం, వారి అసాధారణ అధికారాల పరిమితులపై జాతీయ స్థాయిలో మేధావులు, న్యాయకోవిదుల మధ్య విస్తృత చర్చ జరుగుతోంది.
- గవర్నర్లు కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రతినిధులుగా కాకుండా, రాజ్యాంగ రక్షకులుగా వ్యవహరించేలా కఠినమైన, స్పష్టమైన మార్గదర్శకాలను సుప్రీంకోర్టు రూపొందించాల్సిన అత్యవసర పరిస్థితి నెలకొంది.
- ప్రభుత్వ ఏర్పాటు ప్రక్రియలో గవర్నర్ల విచక్షణాధికారాలకు స్పష్టమైన సరిహద్దులు గీయాలి, తద్వారా పక్షపాత నిర్ణయాలకు తావులేకుండా చేయవచ్చు.
- ముఖ్యమంత్రి నియామకం విషయంలో ఉన్న లోపాలను సవరించి, ఏర్పడిన ప్రభుత్వం నిర్ణీత వ్యవధిలో సభలోనే పారదర్శకంగా మెజారిటీ నిరూపించుకునేలా కచ్చితమైన చట్టాలను తీసుకురావాలి.
గవర్నర్లు రాజ్యాంగం ప్రసాదించిన విధులను పక్కనపెట్టి, పక్షపాత వైఖరితో వ్యవహరించడం వల్ల కోట్లాది మంది ప్రజలు ఇచ్చిన తీర్పు అపహాస్యం పాలవుతుంది. ప్రజాస్వామ్య బతుకుదెరువు కేవలం ఎన్నికల నిర్వహణలోనే లేదు, ఆ ఎన్నికల ఫలితాలను హుందాగా గౌరవించి, రాజ్యాంగబద్ధంగా నిష్పక్షపాతంగా ప్రభుత్వాలను ఏర్పాటు చేయడంలోనూ దాగి ఉంది. రాజ్యాంగ సంస్థలు తమ పరిధులను అతిక్రమించి నిర్ణయాలు తీసుకున్నప్పుడు అంతిమంగా నష్టపోయేది సామాన్య ప్రజలే అన్న సత్యాన్ని పాలకులు గుర్తించాలి. దేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానం జోక్యం చేసుకుని, ప్రభుత్వ ఏర్పాటులో గవర్నర్ల పాత్రపై ఎలాంటి సందేహాలకు తావులేని విధంగా స్పష్టమైన చట్టాన్ని లేదా మార్గదర్శకాలను తీసుకురావాల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది. రాజ్యాంగ విలువలను, ప్రజాస్వామ్య సంప్రదాయాలను నిబద్ధతతో కాపాడటం ద్వారా మాత్రమే మనం నిఖార్సైన, బలమైన పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని భవిష్యత్ తరాలకు అందించగలం.