సందర్భం:
- భారతదేశ పర్యటనలో ఉన్న అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి (సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్) మార్కో రూబియో, భారత విదేశాంగ మంత్రి డాక్టర్ ఎస్. జైశంకర్ న్యూఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ హౌస్లో ద్వైపాక్షిక చర్చలు జరిపారు. పశ్చిమ ఆసియా యుద్ధ వాతావరణం నేపథ్యంలో, ప్రపంచ సరఫరా గొలుసును దెబ్బతీస్తున్న సంక్షోభాలను అధిగమించడానికి సురక్షితమైన మరియు అడ్డంకులు లేని సముద్ర వాణిజ్యాన్ని (Unimpeded Maritime Commerce) పునరుద్ధరించడంపై ఇరు దేశాలు పట్టుబట్టాయి.
వ్యూహాత్మక దౌత్య సంబంధాలు మరియు ప్రాంతీయ భద్రత:
- వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం: ఇతర దేశాలతో (ఉదాహరణకు పాకిస్తాన్తో) అమెరికా జరిపే ‘టాక్టికల్’ (వ్యూహాత్మక లేదా తాత్కాలిక) సంబంధాలు, భారతదేశంతో ఉన్న అత్యున్నత ‘స్ట్రాటజిక్’ (వ్యూహాత్మక) కూటమిని ఎట్టిపరిస్థితుల్లోనూ ప్రభావితం చేయవని మార్కో రూబియో స్పష్టం చేశారు. గల్ఫ్ ప్రాంతంలో శాంతి స్థాపనకు పాకిస్తాన్ ప్రయత్నిస్తున్న నేపథ్యంలో ఆయన ఈ వ్యాఖ్యలు చేశారు.
- సముద్ర జలాల రక్షణ: ‘స్వేచ్ఛా, పారదర్శక ఇండో-పసిఫిక్’ భావన కేవలం ఆ ప్రాంతానికే పరిమితం కాదని, అంతర్జాతీయ సముద్ర జలాలన్నింటికీ వర్తిస్తుందని ఇరు దేశాలు ప్రకటించాయి. ప్రాక్సీ ఉగ్రవాద సంస్థలకు మద్దతు ఇస్తూ ఇరాన్ దేశం ‘స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్’ (Strait of Hormuz) ను దిగ్బంధించడాన్ని అమెరికా తీవ్రంగా తప్పుపట్టింది.
డొనాల్డ్ ట్రంప్ భరోసా: అమెరికా స్వాతంత్ర్య సంబరాల వేడుకల (250 సంవత్సరాలు) సందర్భంగా యూఎస్ అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్ భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీని ‘గొప్ప స్నేహితుడు’ గా అభివర్ణిస్తూ, భారతదేశం తనపై 100 శాతం నమ్మకం ఉంచవచ్చని టెలిఫోన్ ద్వారా భరోసా ఇచ్చారు.
వాణిజ్య కొనుగోళ్ల వివాదం మరియు విదేశాంగ విధాన విమర్శలు:
- $500 బిలియన్ల వాణిజ్య ప్రకటన: రాబోయే 5 ఏళ్లలో భారతదేశం అమెరికా నుండి సుమారు 500 బిలియన్ డాలర్ల (సుమారు రూ.41 లక్షల కోట్లు) విలువైన ఇంధనం, సాంకేతికత, మరియు వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను కొనుగోలు చేయడానికి అంగీకరించిందని మార్కో రూబియో ప్రకటించారు.
- రాజకీయ దుమారం: ఈ ప్రకటనపై భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుడు జైరాం రమేష్ తీవ్ర అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశారు. భారతదేశ వార్షిక దిగుమతులు ప్రసుత్తం కేవలం 52.9 బిలియన్ డాలర్లుగా ఉంటే, రూబియో చెప్పిన లక్ష్యాన్ని చేరడానికి దానిని రెట్టింపు చేయాల్సి ఉంటుందని, ఇలాంటి కీలక విదేశాంగ విధాన నిర్ణయాలు న్యూఢిల్లీ నుండి కాకుండా వాషింగ్టన్ నుండి ఎందుకు వెలువడుతున్నాయని ఆయన ప్రశ్నించారు.
అంతర్జాతీయ సంబంధాలు – భారత్-అమెరికా ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం మరియు క్వాడ్ (Quad) కూటమి
భారత్-అమెరికా వాణిజ్య ఒప్పందం (BTA) మరియు సుంకాల వ్యూహం:
- నేపథ్యం: భారతదేశం, అమెరికాలు పరస్పర ప్రయోజనాల కోసం ‘ద్వైపాక్షిక వాణిజ్య ఒప్పందం’ (BTA) పై చర్చలు జరుపుతున్నాయి. ట్రంప్ ప్రభుత్వం భారత ఉత్పత్తులపై విధించిన అదనపు సుంకాలను (Tariffs) తగ్గించడానికి మరియు ప్రతిగా భారతదేశం అమెరికా ఇంధన వనరులను, ముఖ్యంగా కోకింగ్ కోల్, ఏవియేషన్ విడిభాగాలు, మరియు గ్రాఫిక్స్ ప్రాసెసింగ్ యూనిట్లను (GPUs) కొనుగోలు చేయడానికి ఒక ఒప్పంద చట్రాన్ని (Interim Agreement) రూపొందించాయి. అయితే దీనిపై గ్లోబల్ ట్రేడ్ రీసెర్చ్ ఇనిస్టిట్యూట్ (GTRI) వంటి సంస్థలు వాణిజ్య లోటు పెరుగుతుందనే ఆందోళనలను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.
భూగోళశాస్త్ర ప్రాధాన్యత – స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ (Strait of Hormuz):
- భౌగోళిక ప్రాధాన్యత: పర్షియన్ గల్ఫ్ మరియు ఒమన్ గల్ఫ్ లను కలుపుతూ, ఇరాన్-ఓమన్ దేశాల మధ్య ఉండే అత్యంత కీలకమైన సముద్ర జలసంధి ‘స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్’. ప్రపంచవ్యాప్తంగా సరఫరా అయ్యే మొత్తం ముడి చమురు (Crude Oil) లో సుమారు 20 శాతం కంటే ఎక్కువ వాటా ఈ సరుకు రవాణా మార్గం గుండానే సాగుతుంది. అందువల్ల ఈ మార్గంలో ఉద్రిక్తతలు ఏర్పడితే అంతర్జాతీయంగా ఇంధన ధరలు తీవ్రంగా పెరుగుతాయి.
క్వాడ్ (Quad) కూటమి ప్రాధాన్యత:
- నిర్మాణం: ఇండో-పసిఫిక్ ప్రాంతంలో చైనా ప్రాబల్యాన్ని అడ్డుకోవడానికి, అంతర్జాతీయ సముద్ర నియమాలను కాపాడటానికి ఏర్పాటైన నలుగురు సభ్యుల వ్యూహాత్మక కూటమే క్వాడ్ (Quadrilateral Security Dialogue). ఇందులో భారతదేశం, అమెరికా, ఆస్ట్రేలియా, మరియు జపాన్ దేశాలు సభ్యులుగా ఉన్నాయి. ఈ పర్యవేక్షణలో భాగంగానే దిల్లీలో క్వాడ్ విదేశాంగ मंत्रियों సమావేశం కూడా జరగనుంది.