న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెంపు వర్సెస్ కోర్టు సంస్కరణలు

సందర్భం:

• న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెంపు మరియు కేసుల పెండెన్సీ: మే 17 న ఆర్డినెన్స్ ద్వారా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను 34 నుండి 38 కి పెంచినప్పటికీ, ప్రస్తుతం పెండింగ్‌లో ఉన్న 93,966 కేసుల పరిష్కారానికి కేవలం సంఖ్యాపరమైన మార్పులు సరిపోవని, ప్రత్యేక అనుమతి పిటిషన్ల (SLP) నియంత్రణ వంటి గుణాత్మక సంస్కరణలు అవసరమని నిపుణులు అభిప్రాయపడ్డారు.
• వ్యవస్థాగత సవాళ్లు మరియు ప్రభుత్వ పాత్ర: న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెరగడం వల్ల పరస్పర విరుద్ధమైన తీర్పులు (Conflicting Rulings) వచ్చే ముప్పు ఉందని, దీనిని అధిగమించడానికి కఠినమైన వడపోత యంత్రాంగంతో పాటు, కోర్టులపై భారాన్ని తగ్గించేలా ప్రభుత్వం ఒక సుస్థిర జాతీయ లిటిగేషన్ విధానాన్ని (National Litigation Policy) అమలు చేయాలని స్పష్టం చేశారు.

ఆర్డినెన్స్ మార్గం మరియు పారదర్శకత సవాళ్లు:

• పార్లమెంట్ సమావేశాలు ప్రారంభం కావడానికి కొద్దివారాల ముందే ప్రభుత్వం సాధారణ చట్టసభ ప్రక్రియను కాదని, అత్యవసర ఆర్డినెన్స్ (Ordinance) మార్గాన్ని ఎంచుకోవడం సందేహాలకు తావిస్తోందని నిపుణులు అభిప్రాయపడ్డారు.
• గతంలో (2009 లో) రాజ్యసభలో సంఖ్యాబలం లేనప్పుడు ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) ద్వారా ఇలాంటి ప్రయత్నాలు చేసిన చరిత్ర ఉంది. ప్రస్తుత నిర్ణయం ప్రజాస్వామ్య చర్చల పరిధిని తగ్గించేలా ఉందని విమర్శించారు.

ఎస్ఎల్పీ (SLP) ల వరద మరియు మార్గదర్శకాల లోపం:

• రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఆర్టికల్ 136 కింద ప్రత్యేక అనుమతి పిటిషన్లను (Special Leave Petitions – SLP) అత్యంత అరుదైన కేసుల్లో మాత్రమే ఉపయోగించాలని ఆశించారు.
• కానీ ప్రస్తుత సుప్రీంకోర్టు రోజువారీ విచారణల్లో అధిక భాగం ఈ ఎస్ఎల్పీలకే కేటాయించబడుతోంది. 2016 లో రాజ్యాంగ ధర్మాసనం సైతం ఆర్టికల్ 136 పరిధిని పరిమితం చేయడానికి నిరాకరించింది.
• విచారణకు స్వీకరించే కేసులపై స్పష్టమైన Institutional Filters (వడపోత యంత్రాంగం) లేకపోవడం వల్ల ఏ బెంచ్ ముందుకు ఏ కేసు వస్తుందో తెలియని అనిశ్చితి ఏర్పడి, కోర్టు విశ్వసనీయత దెబ్బతింటోందని విశ్లేషించారు.

న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెంపు – భిన్న తీర్పుల (Conflicting Rulings) ముప్పు:

• సుప్రీంకోర్టు బలాన్ని పెంచడం వల్ల కోర్టులో ధర్మాసనాల (Division Benches) సంఖ్య పెరుగుతుంది. దీనివల్ల ఒకే చట్టపరమైన అంశంపై వేర్వేరు బెంచ్‌లు పరస్పర విరుద్ధమైన తీర్పులు ఇచ్చే అవకాశం మరింత ఎక్కువవుతుంది.
• ఇలాంటి సిద్ధాంతపరమైన అసమానతలు (Doctrinal Inconsistency) ఏర్పడినప్పుడు, వాటి పరిష్కారానికి మళ్లీ పెద్ద ధర్మాసనాలకు (Larger Benches) పంపాల్సి రావడం వల్ల న్యాయ ప్రక్రియలో జాప్యం మరింత పెరుగుతుంది.

ప్రభుత్వ దావా విధానం (Litigation Policy) లోని లోపాలు:

• న్యాయ వ్యవస్థలో పెండింగ్ కేసుల్లో అత్యధిక భాగం కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు లేదా ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలకు సంబంధించినవే ఉంటున్నాయి.
• జాతీయ లిటిగేషన్ విధానాన్ని (National Litigation Policy – NLP) తీసుకురావడంలో ప్రభుత్వం వెనకడుగు వేసింది.
• వివిధ హైకోర్టుల్లో ఒకే విధమైన కేసులు నడుస్తున్నప్పుడు, వాటిని పరిష్కరించే అవకాశం ఇవ్వకుండా సుప్రీంకోర్టుకు బదిలీ చేయడం (Transfer Petitions) వల్ల సుప్రీంకోర్టుపై అదనపు భారం పడుతోంది.

కీలక సంస్థాగత సంస్కరణల ప్రతిపాదనలు:

• ఫ్రివోలస్ లిటిగేషన్ నియంత్రణ: ముఖ్యంగా రాజకీయ లేదా వ్యక్తిగత ప్రయోజనాల కోసం వేసే పిల్ (PIL) లను అడ్డుకోవడానికి స్టేట్ ఆఫ్ ఉత్తరాంచల్ వర్సెస్ బల్వంత్ సింగ్ చౌఫాల్ (2010) తీర్పులోని మార్గదర్శకాలను కఠినంగా అమలు చేయాలి.
• సమయ పరిమితి: మౌఖిక వాదనలకు (Oral Arguments) కఠినమైన సమయ పరిమితి విధించి, ఎక్కువగా లిఖితపూర్వక సమర్పణలపై (Written Submissions) ఆధారపడాలి.
• లింగ సమానత్వం: అదనంగా పెంచిన 4 స్థానాలను మహిళా న్యాయమూర్తులతో భర్తీ చేయడం ద్వారా న్యాయవ్యవస్థలో లింగ ప్రాతినిధ్యాన్ని (Gender Representation) పెంచేందుకు కొలీజియం ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకోవాలి.

సుప్రీంకోర్టు ద్వంద్వ పాత్ర (Appellate   vs  Constitutional Court):

• భారత అత్యున్నత న్యాయస్థానం రాజ్యాంగ రక్షకుడిగా పనిచేయడంతో పాటు, దేశంలోనే చివరి అప్పీలేట్ కోర్టు (Final Court of Appeal) గా కూడా వ్యవహరిస్తుంది.
• పౌరుల ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన లేదా రాజ్యాంగ వివరణలకు సంబంధించిన కేసుల కంటే, సాధారణ సివిల్, క్రిమినల్ అప్పీళ్లు కోర్టు సమయాన్ని ఎక్కువగా హరిస్తున్నాయి. దీనిని నివారించడానికి దేశంలో ప్రాంతీయ అప్పీలేట్ బెంచ్‌లను (Regional Benches of Appeal) ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రతిపాదనలు పరిశీలనలో ఉన్నాయి.

కేసుల జాప్యానికి గల కారణాలు మరియు పరిష్కారాలు:

• కొలీజియం వ్యవస్థ (Collegium System): ఆర్టికల్ 124 ప్రకారం న్యాయమూర్తుల నియామకం జరుగుతుంది. నియామకాల్లో పారదర్శకత లేకపోవడం మరియు ఖాళీలను సకాలంలో భర్తీ చేయకపోవడం కూడా జాప్యానికి కారణం.
• కేసుల నిర్వహణ వ్యవస్థ (Case Management): ఆధునిక సాంకేతికత, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ సహాయంతో కేసుల వర్గీకరణను (Categorization) డిజిటలైజ్ చేయడం ద్వారా ఒకే విధమైన చట్టపరమైన ప్రశ్నలు ఉన్న కేసులను ఒకేసారి ఒకే ధర్మాసనం ముందు విచారించి పరిష్కరించవచ్చు.
• న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను కేవలం సంఖ్యాపరంగా (Quantitatively) పెంచడం కంటే, కోర్టు విచారణా విధానాల్లో గుణాత్మక (Qualitative) సంస్కరణలు తీసుకువచ్చినప్పుడే 93,000 కు పైగా ఉన్న పెండింగ్ కేసుల సంక్షోభాన్ని అధిగమించడం సాధ్యమవుతుంది.