సందర్భం:
- వ్యక్తుల వ్యక్తిగత గోప్యత హక్కు యొక్క విస్తృత వ్యక్తీకరణే విస్మరణ హక్కు (Right to be Forgotten) అని స్పష్టం చేస్తూ, నిర్దోషులుగా తేలిన లేదా వివాదాలను పరిష్కరించుకున్న వ్యక్తుల సమాచారాన్ని ఆన్లైన్ నుండి తొలగించాలని గూగుల్ వంటి సెర్చ్ ఇంజిన్లను దిల్లీ హైకోర్టు ఆదేశించింది.
వ్యక్తిగత గౌరవం మరియు ఆన్లైన్ సమాచార నియంత్రణ:
- గూగుల్ వంటి సంస్థలకు ఆదేశాలు: నేరారోపణల నుండి విముక్తి పొందిన లేదా వివాదాలను చట్టబద్ధంగా పరిష్కరించుకున్న వ్యక్తుల పేర్లను కోర్టు తీర్పులు, వార్తా కథనాల డిజిటల్ లింకుల నుండి తొలగించాలని సెర్చ్ ఇంజిన్లను కోర్టు ఆదేశించింది.
- శాశ్వత అనుమతి నిరాకరణ: దోష విముక్తులైన వ్యక్తుల పేర్లను అంతర్జాలంలో శోధించేందుకు (సెర్చ్ చేయడానికి) శాశ్వత ప్రాతిపదికన అనుమతించరాదని న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది.
- జస్టిస్ సచిన్ దత్తా ధర్మాసనం వ్యాఖ్యలు: నేరారోపణల నుండి విముక్తి పొందిన వారి పేర్లను పదేపదే సామాజికంగా గుర్తు చేయడం ఎంతమాత్రం తగదని జస్టిస్ సచిన్ దత్తా ధర్మాసనం పేర్కొంది.
న్యాయ పారదర్శకత వర్సెస్ వ్యక్తిగత గోప్యత:
- గౌరవానికి భంగకరం: న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత, జవాబుదారీతనంలో పారదర్శకత భాగమే అయినప్పటికీ, నిర్దోషులుగా తేలిన వారి పాత నేరారోపణల సమాచారాన్ని ఆన్లైన్ డేటాబేస్లో అలాగే కొనసాగించడం వల్ల వారి సామాజిక గౌరవానికి, వ్యక్తిగత గోప్యతకు తీవ్ర భంగం కలుగుతుందని కోర్టు అభిప్రాయపడింది.
- ప్రజాప్రయోజనం పేరుతో సమర్థించలేం: ప్రజాప్రయోజనం అనే నెపంతో నిర్దోషుల పాత కేసుల సమాచారాన్ని ఆన్లైన్లో బహిరంగంగా ఉంచడాన్ని సమర్థించలేమని న్యాయమూర్తి స్పష్టం చేశారు.
- పిటిషనర్లకు తక్షణ ఉపశమనం: ఈ చారిత్రాత్మక తీర్పు ద్వారా పలువురు పిటిషనర్లకు ఉపశమనం కల్పిస్తూ, వారి వ్యక్తిగత సమాచారాన్ని సెర్చ్ ఇంజిన్ల డేటాబేస్, సంబంధిత వెబ్సైట్ల నుండి తక్షణమే తొలగించాలని హైకోర్టు ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది.
గోప్యత హక్కు (Right to Privacy) మరియు పుట్టస్వామి తీర్పు:
- రాజ్యాంగ రక్షణ (ఆర్టికల్ 21): భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం ప్రతి పౌరుడికి కల్పించిన ‘జీవించే హక్కు మరియు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ’ (Right to Life and Personal Liberty) పరిధిలోకి గోప్యత హక్కు వస్తుందని సుప్రీంకోర్టు చారిత్రాత్మక తీర్పునిచ్చింది.
- జస్టిస్ కేఎస్ పుట్టస్వామి కేసు (2017): సుప్రీంకోర్టు తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం జస్టిస్ కేఎస్ పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2017) కేసులో ‘గోప్యత హక్కు’ అనేది రాజ్యాంగం ప్రసాదించిన ప్రాథమిక హక్కు (Fundamental Right) అని ఏకగ్రీవంగా తీర్పునిచ్చింది. దిల్లీ హైకోర్టు ప్రస్తావించిన ‘విస్మరణ హక్కు’ (Right to be Forgotten) కూడా ఈ గోప్యత హక్కులో అంతర్భాగమేనని అంతర్జాతీయ చట్టాల ఆధారంగా భారత న్యాయస్థానాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.
డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా రక్షణ చట్టం (DPDP Act):
- భారత ప్రభుత్వ చట్టపరమైన రక్షణ: ఆన్లైన్ మరియు డిజిటల్ మాధ్యమాలలో పౌరుల వ్యక్తిగత సమాచార దుర్వినియోగాన్ని అరికట్టేందుకు భారత పార్లమెంటు డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా రక్షణ చట్టం (Digital Personal Data Protection Act) ను రూపొందించింది.
- డేటా తొలగింపు హక్కు (Right to Erasure): ఈ చట్టం ప్రకారం ఏ వ్యక్తికైనా తన వ్యక్తిగత సమాచారం ఏ రకమైన డిజిటల్ ప్లాట్ఫామ్లలోనైనా అవసరం లేనప్పుడు లేదా చట్టపరమైన ప్రయోజనం ముగిసినప్పుడు దానిని సవరించాలని లేదా పూర్తిగా తొలగించాలని (Right to Correction and Erasure) కోరే చట్టపరమైన హక్కు ఉంటుంది. దిల్లీ హైకోర్టు తాజా తీర్పు ఈ డిజిటల్ పౌర హక్కులను మరింత బలోపేతం చేయనుంది.